MEDIA ELEKTRONICZNE: TV

Dr Agnieszka Ogonowska

MEDIA ELEKTRONICZNE wykład nr 3 – 13.XI.2007

 

Voyeryzm – geneza pojęcia:

Podglądactwo, oglądactwo – jest typem dewiacji seksualnej, w języku medycznym określany jako parafilia. Jej istotą jest niezdolność podglądacza do uzyskania (pełnej) satysfakcji seksualnej na drodze kontaktu płciowego z partnerem (psychologia, psychiatria).

 

Freudowska psychoanaliza (3 pozycje):

1. „Trzy rozprawy z teorii seksualnej”.

2. „Zboczenia płciowe”.

3. „Życie seksualne człowieka”.

 

2 ważne założenia jego koncepcji:

- panseksualizm (libido, sublimacja, teorie marzenia sennego)

- determinizm

 

W tych trzech pozycjach panseksualizm i determinizm traktowany jest jako nienormalna forma aktywności seksualnej. Jej istotą nie jest zmiana orientacji.

 

Pojawia się u Freuda kryterium:

1. wskazuje na jednostki szukające zaspokojenia seksualnego w rzeczywistości wśród realnych obiektów ,
2. wskazuje na tych osobników, którzy wyobrażają sobie idealny obiekt gratyfikacji własnych potrzeb (mechanizm fantazjowania).

 

Voyeryzm (dyskurs medyczny, dyskurs psychoanalityczny):

- voyeryzm filmowy – voyeryzm telewizyjny,

- sytuacja podglądania, piętnowana społecznie zostaje w ramach instytucji kina „przedefiniowana”: z zastępczego i perswazyjnego sposobu realizacji potrzeby seksualnej w formę aktywności kulturowej.

 

Voyeryzm filmowy : Voyeryzm telewizyjny

W kinie:

1. Widz sytuowany jest nie na pozycji podglądacza, lecz uczestnika seansu kinematograficznego

2. Jego pozycja jako widza jest określona przez stałe wymiary (zajmuje stałe miejsce w sali projekcyjnej, wśród ciemności pośród innych anonimowych widzów).

3. Te warunki sprzyjają zaspokojeniu potrzeb skopicznych (skopofilicznych).

4. Obraz wywołują mechanizm projekcji – identyfikacji.

5. Obraz filmowy (przynajmniej do pewnego stopnia) przypomina obrazy mentalne lub marzenia senne.

 

W kinie:

1. Gwarancją komfortu bezpieczeństwa oglądania (podglądania) staje się rama ekranu.

2. Kino stylu zerowego: zespół technik i konwencji obrazowania, a także gry aktorskiej, które sprzyjały temu mechanizmowi.

 

Metafory opisujące usytuowanie widza wobec ekranu:

1. Widz kontemplujący obraz filmowy.
2. Widz poznający rzeczywistość.
3. Widz przed lustrem (faza lustra J.Lacana + psychoanaliza).
4. Widz jako gracz (strategie odbiorcze wywoływane przez medium).

 

Sytuacja widza filmowego – sytuacja odbiorcza widza telewizyjnego:

Ideologia telewizji:

1. Wszechobecność. Relacjonowanie na żywo. Wydarzeniowość. Zainteresowanie codziennością oraz życiem tzw. przeciętnych ludzi.
2. Logika strumienia telewizyjnego. Seryjność form.
3. Autorefleksyjność telewizji:

a). autorefleksyjność diegetyczna – w programach telewizyjnych traktujących o samej telewizji w aspekcie instytucjonalnym, historycznym lub realizacyjnym,

b). autorefleksyjność metadyskursywna – relacje intertekstualne między różnymi grupami telewizyjnymi,

c). autorefleksynośc intradyskursywna – komentarze na temat programu jako elementu (np. dywagacje na temat reguł gatunkowych).

 

Telewizja voyeryzmu odwołuje się do dwóch modeli adresowania: kinematograficznego i retorycznego. Są one związane z różnymi strategiami angażowania widza w akt obserwacji.

 

Model kinematograficzny:

Opiera się na stylu kina hollywoodzkiego. Jego istotą jest dostarczenie widzowi komfortu obserwowania świata przedstawionego na ekranie. Widz pozostaje niewidoczny z poziomu rzeczywistej telewizji. Widz śledzi rozwój akcji zapominając o warsztacie realizatorskim, o istnieniu instancji nadawczej (filmy fabularne, komedie sytuacyjne).

 

Model retoryczny:

Nieustannie demaskuje obecność widza przed ekranem. Jego atrybutem jest nawiązanie i podtrzymywanie komunikacji między nadawcą a odbiorcą, tworząc przy tym pozory bezpośredniego spotkania.

 

Voyeryzm pierwszego stopnia to realni widzowie zgromadzeni przed ekranem telewizora.

Voyeryzm drugiego stopnia to widzowie zgromadzeni w studio telewizyjnym (publiczność studyjna ‘działa tu’ jako zastępczy obraz publiczności realnej, procesy identyfikacji).

 

- voyeryzm realny (pierwszego i drugiego stopnia) ;

- voyeryzm wirtualny – zaprojektowany przez nadawcę. Wybrane zagadnienia: problem identyfikacji i akceptacji lub braku akceptacji pozycji podmiotowych zaproponowanych przez tekst; problem kompetencji kulturowych, telewizyjnych, audiowizualnych. Identyfikacja jest tu rozumiana jako:

• rozpoznanie tożsamości
• utożsamianie się z wybraną postacią
• akceptacja wpisana w tekst ideologii

 

Pytania badawcze:

1. Jakie funkcje spełnia określony tekst telewizyjny wobec odbiorcy? Jaki rodzaj przyjemności generuje widza?
2. W jakim stopniu ramy instytucjonalne i sytuacyjne, w których odbywa się oglądanie telewizji determinuje strategie odbiorcy? (społeczne konteksty użytkowania medium – badania D. Morley)
3. W jaki sposób telewizja i jej oglądanie wpisuje się w codzienne życie widzów, w ich życiowe doświadczenie? (rytualizacja życia, zachowań przed ekranem, telewizja strumienia audiowizualnego)

/czas oglądalności dostosowany do dnia naszego, do ludzi – dzieci, dorośli etc, telewizja jako zegarynka limitująca czas/.

1. Co robi widz podczas oglądania telewizji?

 

Wybrane zagadnienia:

- przestrzeń życiowa – przestrzeń oglądania,

- proliferacja (rozpowszechnienie) odbiorników telewizyjnych w różne obszary przestrzeni mieszkalnej (doświadczenie telewizji przeplata się z różnymi formami aktywności telewidza),

- odbiór w stanie dystrakcji,

- fatycznośc telewizji (aby rozwiązać kontakt z odbiorcą – nastawienie).

 

Dlaczego telewidzowie są aż tak istotnym elementem oddziaływania telewizji:

John Fiske (’89) wyróżnił dwie ekonomie telewizyjne:

1. Ekonomia polityczna: telewizja ‘tworzy’ publiczność, aby następnie sprzedać ją w formie towaru reklamodawcom. Widz jest zmuszony oglądać przekazy reklamowe jako formę daniny za odbiór interesującego go programu.
2. Ekonomia kulturowa: odbiorca telewizji podczas ‘konsumowania’ programów staje się również ich producentem. Produkuje bowiem znaczenia i przyjemności na bazie tekstu. Telewizja w tym ujęciu funkcjonuje w roli „tekstu do produkowania”.

 

Ad 2.

- konsumpcja jako produkcja sensu,

- dekodowanie przekazów: S. Hall i jego teoria przeciwstawnego dekodowania:

a). dekodowanie dominujące (zgodnie z intencją nadawcy);

b). dekodowanie negocjowanie (przyjmujemy informacje z telewizji, ale mamy swoje zdanie);

c). dekodowanie opozycyjne (kiedy się programowo nie zgadzamy z nadawcą).

 

Efekty telewizyjne:

 

Efekt improwizacji – nieprzewidywalny rozwój wydarzeń rejestrowanych przez kamery telewizyjne (programy zwarte w aposteriori – powstają na oczach widza – np. mecz piłkarski; są też apriori – przygotowane filmy dokumentalne; mieszane – apriori i aposteriori – archiwa); nieprzewidywalny rozwój rozmowy (talk show); nieprzewidziane scenariuszem wystąpienie korespondenta z terenu (wiadomości telewizyjne).

 

Efekt rozpisana na role– każdy z uczestników telewizji rzeczywistej pełni w jej ramach określoną rolę. Wyznacza ona zakres jego zachowań, typ wypowiedzi, relacje z innymi osobami (gospodarz programu, komentator sportowy, nadawca w reklamie telewizyjnej, specjalista zaproszony).

 

Efekt zappingu – telewidz w roli zapiera (patrz poprzednie wykładyJ)

 

Telewizja w kontekście wybranych metafor medialnych:

 

Metafory mediacji – określają relację między telewizją a rzeczywistością, obejmują problem reprezentacji i symulacji rzeczywistości.

 

Potencjalna siła telewizji polega na tym, że:

- przyciąga i kieruje uwagę społeczeństwa;

- wpływa na zachowanie i postawy społeczne;

- dostarcza podzielanej definicji rzeczywistości;

- przypisuje określony status społeczny i legitymizują władzę;

- należy do najbardziej popularnych mediów.

 

Można wyróżnić następujące typy metafor:

 

Metafora okna – telewizja jako okno na wydarzenia i przeżycia innych; rozszerza ludzkie poznanie, działa na zasadzie ekstensji zmysłów; poznanie rzeczywistości nie jest determinowane i zakłócone przez ‘osoby trzeci’ – telewizja jest ideologicznie neutralna.

 

Metafora zwierciadła – telewizja odbija rzeczywistość, przedstawiając ją pod określonym kątem, z określonej perspektywy.

 

Metafora filtra – telewizja działa selektywnie, pokazuje wybrane elementy rzeczywistości, przybliża pewne wydarzenia, zamyka widok na inne.

 

Metafora drogowskazu – telewizja to przewodnik, po świecie oraz główny interpretator jej wydarzeń wskazuje sposób rozumowania rzeczywistości.

 

Metafora forum lub sceny – telewizja służy prezentacji alternatywnych programów, idei, systemów wartości, opcji itd. Tym samym podlega zasadzie dywersyfikacji i informacji.

 

Metafora ekranu lub bariery – telewizja oddziela nas od rzeczywistości; izoluje nas od świata w aspekcie poznawczym i społecznym.